Dezynfekcja studni po zalaniu, remoncie lub wykryciu bakterii – kiedy jest konieczna i jak przygotować ujęcie do ponownego badania?

Woda w studni może wyglądać na idealnie czystą, nie mieć zapachu i smakować tak samo jak wcześniej, a mimo to zawierać bakterie chorobotwórcze. Ocena jakości wody wyłącznie na podstawie jej wyglądu jest więc ryzykowna. Szczególnej ostrożności wymagają studnie zalane podczas podtopienia, ujęcia po naprawie oraz te, w których badanie mikrobiologiczne wykazało obecność niepożądanych drobnoustrojów.

Dezynfekcja nie polega jedynie na wlaniu środka zawierającego chlor. Jeżeli do studni dostał się muł, piasek, ścieki, szczątki roślinne lub woda powierzchniowa, najpierw trzeba usunąć źródło zanieczyszczenia i przywrócić ujęciu prawidłowy stan techniczny. Samo odkażenie brudnej, nieszczelnej studni może dać poprawę tylko na krótko. Bakterie pojawią się ponownie, jeżeli nadal będą przedostawać się do wnętrza przez uszkodzoną cembrowinę, nieszczelną pokrywę albo źle zabezpieczone otoczenie ujęcia.

Kiedy studnię trzeba zdezynfekować?

Jednym z najbardziej oczywistych powodów jest zalanie lub podtopienie studni. Woda powodziowa i spływająca po powierzchni gruntu może zawierać ścieki, odchody zwierzęce, nawozy, paliwa, środki ochrony roślin oraz inne zanieczyszczenia. W takiej sytuacji wody nie należy używać do picia, przygotowywania posiłków, mycia zębów ani płukania produktów spożywczych tylko dlatego, że po kilku dniach znów stała się przejrzysta.

Dezynfekcja jest wskazana również po pracach wykonywanych wewnątrz studni, wymianie pompy, naprawie cembrowiny, pogłębianiu ujęcia czy usuwaniu osadów z dna. Narzędzia, przewody, obuwie oraz ręce osób wykonujących prace mogą wprowadzić do wnętrza drobnoustroje. Dotyczy to także nowej studni przed rozpoczęciem jej regularnego użytkowania.

Kolejnym powodem jest nieprawidłowy wynik badania mikrobiologicznego. Wykrycie bakterii grupy coli, Escherichia coli, enterokoków kałowych lub innych wskaźników zanieczyszczenia wymaga nie tylko odkażenia wody, ale przede wszystkim ustalenia, skąd drobnoustroje dostały się do ujęcia. Jeżeli przyczyna nie zostanie usunięta, kolejne chlorowanie będzie jedynie powtarzaniem tej samej czynności bez trwałego efektu.

Nie każdą zmianę jakości wody rozwiązuje chlorowanie

Dezynfekcja służy przede wszystkim ograniczeniu zagrożenia mikrobiologicznego. Nie usuwa wszystkich związków chemicznych, metali, produktów ropopochodnych, azotanów ani pestycydów. Jeżeli do studni przedostały się substancje chemiczne, samo zastosowanie preparatu chlorowego nie sprawi, że woda stanie się bezpieczna.

Po zalaniu trzeba zwrócić uwagę na zapach paliwa, rozpuszczalników lub środków chemicznych, nietypowe zabarwienie oraz tłustą warstwę na powierzchni. W takiej sytuacji potrzebna jest ocena szersza niż zwykłe badanie bakteriologiczne. Czasami konieczne okazuje się oczyszczanie ujęcia, wielokrotne odpompowanie wody, wykonanie badań fizykochemicznych, a w poważnych przypadkach nawet czasowe lub trwałe wyłączenie studni z użytkowania.

Chlorowanie nie zastąpi też naprawy nieszczelnej konstrukcji. Jeżeli wokół cembrowiny powstały szczeliny, pokrywa nie chroni przed opadami, a teren opada w kierunku studni, brudna woda będzie nadal spływać do środka. Najpierw trzeba usunąć techniczną przyczynę problemu.

Studnia po zalaniu wymaga najpierw oczyszczenia

Do czyszczenia można przystąpić dopiero wtedy, gdy ustąpiło zalanie i nie ma ryzyka, że kolejna fala brudnej wody ponownie dostanie się do ujęcia. Wodę należy odpompować, a dno oczyścić z mułu, szlamu, liści i innych zanieczyszczeń. Trzeba również skontrolować stan cembrowiny, połączenia kręgów, pokrywę oraz sposób zabezpieczenia miejsca, w którym przez obudowę przechodzą przewody.

Uszkodzenia i szczeliny powinny zostać naprawione przed dezynfekcją. W studni kopanej może być konieczne usunięcie zanieczyszczonej warstwy piasku z dna i zastąpienie jej czystym, przepuszczalnym materiałem. Zakres takich prac zależy od konstrukcji studni oraz stopnia jej zanieczyszczenia.

Praca wewnątrz głębokiej studni jest niebezpieczna. W jej wnętrzu może brakować tlenu albo mogą gromadzić się gazy, których nie da się rozpoznać po zapachu. Istnieje również ryzyko upadku, osunięcia elementów konstrukcji i porażenia prądem przez urządzenia pompujące. Czyszczenia wymagającego zejścia do studni nie powinno się wykonywać samodzielnie bez odpowiedniego sprzętu, asekuracji i doświadczenia.

Dlaczego dawki środka nie należy dobierać na oko?

Ilość preparatu potrzebna do odkażenia zależy od objętości wody, średnicy studni, wysokości słupa wody oraz rodzaju i stężenia substancji czynnej. Podchloryn sodu, chloramina i wapno chlorowane nie są produktami zamiennymi w proporcji jeden do jednego. Różne preparaty handlowe mogą mieć odmienne stężenia, dlatego przepis znaleziony w przypadkowym poradniku nie musi pasować do środka znajdującego się w domu.

Przed przygotowaniem roztworu trzeba obliczyć objętość wody w studni i sprawdzić instrukcję właściwej stacji sanitarno-epidemiologicznej albo producenta preparatu przeznaczonego do dezynfekcji ujęć wody. Nie należy używać przypadkowego płynu do czyszczenia powierzchni tylko dlatego, że zawiera chlor. Taki produkt może mieć substancje zapachowe, detergenty i inne dodatki, które nie powinny znaleźć się w studni.

Zbyt mała dawka może nie zapewnić skutecznego odkażenia. Zbyt duża utrudni późniejsze wypłukanie instalacji, może uszkadzać jej elementy i spowodować, że woda przez długi czas nie będzie nadawała się do użytkowania. Środki dezynfekcyjne trzeba stosować w rękawicach, zgodnie z etykietą i bez mieszania z kwasami lub innymi preparatami. Połączenie niektórych produktów może doprowadzić do wydzielania toksycznego gazu.

Dezynfekcja powinna objąć również instalację domową

Jeżeli skażona woda była pompowana do budynku, bakterie mogły przedostać się do przewodów, zbiornika hydroforowego, filtrów, podgrzewacza oraz armatury. Odkażenie samej studni może wtedy nie wystarczyć. Roztwór dezynfekcyjny powinien dotrzeć do elementów instalacji, które miały kontakt z wodą, zgodnie z procedurą dostosowaną do konkretnego układu.

Przed rozpoczęciem prac trzeba sprawdzić, czy w instalacji znajdują się urządzenia, które mogą zostać uszkodzone przez wysokie stężenie chloru. Dotyczy to niektórych wkładów filtracyjnych, membran, zmiękczaczy, lamp UV i urządzeń dozujących. Część z nich trzeba na czas dezynfekcji ominąć, wyjąć albo odkażać według odrębnej instrukcji producenta.

Podczas rozprowadzania roztworu otwiera się kolejne punkty poboru do czasu, aż środek dotrze również do najdalszych odcinków. Po wymaganym czasie kontaktu studnię i instalację trzeba dokładnie wypłukać. Wody zawierającej dużą ilość chloru nie powinno się kierować bezpośrednio do przydomowej oczyszczalni ścieków, ponieważ może zakłócić pracę znajdujących się w niej mikroorganizmów.

Kiedy można ponownie korzystać z wody?

Zanik intensywnego zapachu chloru nie jest dowodem, że woda nadaje się już do picia. Po zakończeniu dezynfekcji studnię i instalację należy płukać do czasu usunięcia pozostałości środka, a następnie odczekać, aż ujęcie ponownie ustabilizuje swoją pracę. Dopiero wtedy można przygotować je do badania.

Wodę należy traktować jako niezdatną do spożycia aż do uzyskania prawidłowego wyniku laboratoryjnego. W tym czasie do picia, gotowania i mycia zębów trzeba korzystać z innego bezpiecznego źródła. Przegotowanie może ograniczyć zagrożenie mikrobiologiczne, ale nie usuwa zanieczyszczeń chemicznych i nie zastępuje badania studni po zalaniu.

Badanie po dezynfekcji powinno obejmować co najmniej parametry mikrobiologiczne dobrane przez laboratorium do sposobu użytkowania wody i wcześniejszego problemu. Po powodzi lub podejrzeniu zanieczyszczenia chemicznego potrzebny może być także szerszy zakres badań fizykochemicznych.

Jak przygotować kran do pobrania próbki?

Próbka mikrobiologiczna jest bardzo podatna na przypadkowe zanieczyszczenie. Błąd podczas jej pobierania może spowodować nieprawidłowy wynik, mimo że sama woda w studni jest już czysta. Najbezpieczniej zlecić pobranie pracownikowi laboratorium. Jeżeli placówka dopuszcza samodzielne pobranie, trzeba dokładnie zastosować się do przekazanej instrukcji.

Punkt poboru powinien reprezentować wodę ze studni, a nie wodę zalegającą w krótkim odcinku instalacji lub w brudnym perlatorze. Z kranu usuwa się sitko, wężyk, filtr nakranowy i inne akcesoria. Wylewkę należy oczyścić, a następnie zdezynfekować w sposób wskazany przez laboratorium. Metalowy kran może być przygotowywany inaczej niż armatura z tworzywa, której nie wolno opalać płomieniem.

Przed napełnieniem pojemnika wodę spuszcza się przez czas określony w instrukcji, aby przepłukać przewód i ustabilizować jej parametry. Butelka do badania mikrobiologicznego musi pochodzić z laboratorium i pozostawać sterylna. Nie należy płukać jej wodą ze studni ani dotykać wnętrza korka, szyjki i pojemnika.

Próbkę trzeba właściwie opisać, chronić przed ogrzaniem i światłem oraz dostarczyć do laboratorium w wyznaczonym czasie, zwykle tego samego dnia. Nie powinno się pobierać jej wieczorem z zamiarem zawiezienia następnego dnia, jeżeli laboratorium nie zaakceptowało takiej procedury.

Co oznacza ponownie nieprawidłowy wynik?

Jeżeli po czyszczeniu i dezynfekcji bakterie nadal są obecne, nie należy automatycznie zwiększać dawki preparatu i powtarzać chlorowania bez końca. Trzeba sprawdzić, czy ujęcie nie ma trwałej drogi zanieczyszczenia.

Przyczyną może być nieszczelna cembrowina, brak szczelnej pokrywy, źle wykonany przepust przewodu, zbyt niskie wyniesienie studni nad teren albo spływanie deszczówki w stronę ujęcia. Znaczenie ma również położenie szamba, drenażu rozsączającego, miejsca składowania obornika i innych potencjalnych źródeł zanieczyszczeń.

Powtarzające się skażenie może wynikać także z problemu w instalacji domowej, zbiorniku hydroforowym lub nieprawidłowo eksploatowanych filtrach. W takim przypadku próbka pobrana z kranu nie musi odzwierciedlać stanu wody bezpośrednio w studni. Porównanie próbek z różnych punktów pomaga ustalić, w którym miejscu pojawia się problem.

Dezynfekcja studni jest skuteczna wtedy, gdy stanowi ostatni etap porządkowania ujęcia, a nie próbę zamaskowania jego wad. Najpierw usuwa się zanieczyszczenia, naprawia uszkodzenia i odcina drogę napływu brudnej wody. Dopiero potem przeprowadza się odkażanie, płukanie oraz kontrolne badanie laboratoryjne. Tylko prawidłowy wynik pozwala uznać, że woda może wrócić do codziennego użytkowania.

Źródła

https://www.gov.pl/web/psse-wroclaw/informacja-dla-powodzian-postepowanie-z-zalanymi-studniami – instrukcja Państwowej Inspekcji Sanitarnej dotycząca oczyszczania i dezynfekowania studni zalanych podczas powodzi.

https://www.gov.pl/web/wsse-katowice/studnie-indywidualne – informacje o dezynfekcji nowych studni, ujęć po pracach wewnętrznych oraz obliczaniu ilości środka odkażającego.

https://www.gov.pl/web/wsse-bialystok/badania-wody – zasady przygotowania punktu poboru oraz prawidłowego pobierania próbek wody do badań mikrobiologicznych i fizykochemicznych.

https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/who-tn-01-cleaning-and-disinfecting-wells.pdf – zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia dotyczące oczyszczania, naprawy i dezynfekcji studni po skażeniu.